Saturday, January 28, 2017

Komatxoak eta iratxoak. Errementariaren etxean zotza nagusi?

Joan zen ostiralean, urtarrilak 27, atseginez hartu nuen parte Euskaltzaindiaren Orotariko Euskal Hiztegiaren 5. argitaraldiaren aurkezpenean. Hiztegi hori esaldi trinko batez azaldu nahian, hauxe esan nuen:

Antzinatik XX. mendera arteko euskal literaturaren erradiografia da Orotariko Euskal Hiztegia.


Biharamunean egunkaria zabaldu nuenean, hara non ikusten dudan esaldi hori akats larria zen aldaketa txiki batez agertzen zela albistearen izenburuan:

Aitzinatik [sic] XX. mendera arteko euskal literaturaren erradiografia da Orotariko Euskal Hiztegia.

Esaldi hori komatxo artean zetorrenez irakurleak pentsatuko zuen niri horrelaxe jaulkiko zitzaidala. Izan ere, Euskaltzaindiaren Hiztegiak dioenez:

komatxo iz. Hitz baten edo esaldi baten aurretik eta ondotik jartzen den marka (""), hitz edo esaldi hori aipamen bat dela [...] adierazteko erabiltzen dena.

Hortaz, egunkariak esaten zionaz fidatuz, irakurleak pentsatuko zuen:

Errementariaren etxean zotza nagusi.

Nire idatzietan, behin baino gehiagotan, zotzak ez ezik tantaiak ere aurkituko dituzte irakurleek agian, baina oraingoan ez da horrelakorik.

Garai batean, prentsan agertzen ziren akatsen errudunak linotipietako iratxoak zirela esaten zen. Badakizue zer diren iratxoak:

iratxo 1 iz. Gizakiei laguntzen edo, bereziki, kalte egiten omen dien izaki alegiazkoa.

Dirudienez, linotipiak desagertu zirenean, iratxoak erredakzioetako ordenagailuetara aldatu ziren.

Ezer gutxi behar izaten dute iratxoek beren deabrukeriak egiteko. Nahikoa dute letra bat lekuz aldatzea edo baten ordez beste bat jartzea. Kasu honetan aukera polita baliatu dute, euskarazko hitz batzuk nahastea oso erraza baita. Arrisku horretatik babesteko tresnarik egokiena hiztegia da, hor zehatz esaten baita hitz bakoitzak zer esan nahi duen eta nola erabiltzen den:

aintzin iz./adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, aintzin-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. aitzin].
aitzin 1 iz. AurreaHeriotzako aitzin hartan. Aitzina hartu. Aldare aitzina. Etxe txikitxo aitzin-zuri bat.
antzina adb. Aspaldi, duela denbora askoAntzina gertatutako gauzak. Orain antzina baino gehiago argitaratzen da euskaraz. Antzinatik datorren ohitura.

Erne bada, iratxoak noiznahi bihurrikeriak egiteko prest izaten baitira.





Saturday, January 21, 2017

Errodamenduak makina erreminten zaindari

Iturria: Schaeffler 

Errodamenduak funtsezkoak dira makina erremintak eraginkorrak izan daitezen, kritikoak direlako, makinek ondo funtzionatzeko ez ezik, baita lantzen dituzten piezek kalitatea izan dezaten ere. Makinak erabiltzen dituztenentzat, oso garrantzitsua litzateke makinaren osagaien unean uneko egoera eta etorkizunekoa ezagutzea. Horretarako, sentsoreak erabil daitezke, direla makina berriek fabrikatik ekarriko dituztenak direla makina zaharrei jar dakizkienak.

Batzuetan, abantaila du sentsoreak osagaietan bertan txertatzea, horiek izan ohi direlako zenbait parametro neurtzeko leku bakarrak. Esate baterako, 
bibrazioak, indarrak, tenperaturak eta presioak neurtzeko, makina erreminta batean mekanizazio-prozesurako esanguratsuak diren errodamenduei atxiki dakizkieke sentsoreak. Datu horiek makinaren egoeraren informazioa emango dute baina, baliagarriak izango badira, gorde egin behar dira eta haietatik ondorioak atera. 

Neurketek ematen dituzten datuak eskuratu ahal izateko, makinak barne sare bat izan behar du, sentsoreek sortzen dituzten seinaleak jasoko dituena. Datu horiek, Internet bidez, hodeiko plataforma batean gordeko dira eta aldi berean makinaren kontrolera ere bideratuko dira. Horrela, datuak uneko kontrolean erabiltzeaz aparte, datuen historia ere edukiko da etorkizunean, makinaren sarera konektatu gabe. Hodeian kalkuluak osatuko dira amarauneko zerbitzuen edo aplikazioen bitartez. Sortuko den datu kopurua oso handia izango denez, eta gainera garrantzitsua izango denez denboran zehar parametroek duten bilakaera kontuan izatea, Big Datako teknikak erabiltzea ezinbestekoa izango da.

Makina bakar baten datuak jaso ordez lantegi bateko hainbat makinaren datuak eskuratzen badira datu horien guztiak analiza litezke hodeian, lantegiaren produkzioa optimizatzeko. Gainera, produkzioko datuak eta beste iturri batzuetakoak enpresaren kudeaketako sistema informatikoan, ERPan, trata daitezke, eskariak automatikoki prozesatzeko.


Sunday, January 15, 2017

bozak, bozkak, bozketak, botoak

Sarri entzuten edo irakurtzen ditugu tankera honetako esaldiak: "Bozka 122 lagunek eman dute".

Euskaltzaindiaren Hiztegian begiratzen badugu bozka zer den, hau ikusiko dugu:

bozka iz. Ipar. Bozkatzea. Ik. bozketa. Bilkuran ziren, baina ez dute bozkan parte hartu. Bozka-eguna.

Ikusten dugu hitz hori Iparraldeko euskalkietakoa dela eta bozkatzea esan nahi duela eta ez botoa. Nor dabil oker, hiztegia ala esaldia idatzi duena? Onena izango da hitz horrek euskararen historian zehar egin duen bidea aztertzea. Horretarako baditugu baliabideak. Gaur egungo erabilera aztertu baino lehen, iraganean hitz hori nola erabili izan den ikusteko, Orotariko Euskal Hiztegira joko dugu. Hor ageri diren informazio guztiak adierazten digute Euskaltzaindiaren Hiztegia zuzen dabilela. Lekukotasun guztiak Iparraldekoak dira: Jean Barbier-en Supazter chokoan (1924), Jean Larrasquet-en 1931ko artikulu bat, Pierre Lhanderen Dictionnaire basque-fran├žais (1926-1938), Herria aldizkaria (1958, 1966), Mattin Treku bertsolariaren bertso bat 1971n argitaratua. Denak XX. mendekoak.

XX. mendean gehixeago murgiltzeko, XX. mendeko euskal corpus estatistikoan bilatuko ditugu bozka hitzaren agerraldiak. Guztira 24 agerraldi agertuko zaizkigu. Denak dira Iparraldeko iturrietakoak (Armanak Uskara edo Ziberouko Egunaria, Gure Herria, Herria, Herriz herri, Zabal) edo Iparraldeko idazleenak (Jean-Louis Davant, Xipri Arbelbide).

Esan daiteke denetan adiera bozketa dela, salbu Zabal aldizkariko 1973ko artikulu batean, non honako esaldi hau ageri baita: oso osorik bozka guztiak jasoko ditu. Pasarte horren testu zabalagoa aztertzen badugu, susmoa izango dugu, artikuluaren egilea, Baigura izengoitiarekin sinatzen duena, ez dela Iparraldekoa. Ez litzateke harritzekoa hori hala izatea, Zabal aldizkariaren sorrera Hegoaldetik erbesteraturiko batzuek bultzatu zutelako.

Beste alde batetik, oso-osorik forma ez da ohikoa izan Iparraldeko idazleentzat eta jaso hitza, bildu, bereganatu adieran, ere ez (ikus OEHn jaso 5. adiera). Horrek berak indartzen du geneukan susmoa, alegia, Hegoaldeko idazleren batek, hitza ondo ezagutu gabe erabili duela.

Hortaz, esan daiteke bozka hitzaren erabilera XX. mende osoan Iparraldeko idazleek erabili dutela eta beti bozketa adieran.

XXI. mendean, boto adieran nahiko ugari agertzen da, eta bitxia dena, baita Iparraldeko kazetari gazte batzuen idatzietan ere.


Ikusiko dugu hemendik aurrera zer geratzen den. Oraingoz, Euskaltzaindiaren Hiztegia ondo dago dagoen moduan.

Iparraldean boto adierarekin erabili izan den hitza boz da eta botazio adierarekin ere erabiltzen da, pluralean, bozak (ikus OEHn boz 3. adierak). Hori guztia jasota dago Euskaltzaindiaren Hiztegian:

boz2 1 iz. Ipar. Botoa (hirugarren eta laugarren adieretan). Bildu zituen 3.779 boz, 5.351 bozen kontra. Boz eske ibiltzea. Zurien alde boz biltzaile bezala.
2 iz. pl. Ipar. Bozketa, hauteskundeak. Herriko bozak.



Tuesday, January 10, 2017

Kale-neurketak eta kaleko neurketak

Soziolinguistika arloan hedatua dago gure artean kale-neurketa terminoa, kalean egiten den euskararen erabileraren neurketa adierazteko. Termino hori euskarak hitz-elkarteak sortzeko dituen erregelen arabera al dago eratua? Erregelen arabera diot, ez arauen arabera, azpimarratzeko ez naizela ari erakunde batek, jo dezagun Euskaltzaindiak, emandako arauez, baizik eta euskarak bere historian zehar izan dituen erregulartasunez.

Euskarak era askotako hitz-elkarteak sortu izan ditu eta sortzen ditu. Euskarazko hitz-elkarteen sailkapen zehatza Hitz-elkarketa/1 liburuan ikus daiteke. Kale-neurketa terminoa liburu horren 43. orrialdean ageri den hitz-elkarte sintetikoen sailekoa da, eta, horren barruan, elkarte-ekintza sintetiko osatuen azpisailean A-x-keta (II.2.3.c) motakoen artekoa.

A-x-keta formula ez da batere misteriotsua; esan nahi du hitz-elkarte horiek A izen bat dutela eta ondoren hitz eratorri bat, x aditzoin bati -keta atzizkia erantsiz osatua.

Aztertzen ari garen kasuan A kale da, x neurtu aditzaren neur aditzoina eta atzizkia -keta: kale + neur +-keta. 

Hitz-elkarte horien adibide batzuk diru-bilketa, etxe-erosketa, lurralde-antolaketa, xabalina-jaurtiketa dira.

Hitz-elkarte sintetikoen ezaugarriak Hitz-elkarketa/3 liburuan daude azalduak, eta aztertzen ari garen motakoenak, zehazki, 52. orrialdean. Hor esaten den bezala, -keta atzizkiak ekintza adiera du; neurketa neurtzeko ekintza da. Osagaien arteko erlazioari dagokionez esaten da objektu-aditz-ekintza motakoa dela. 

x aditza du erregimenekoa izaten da (bildu, isuri, aldatu, neurtu). Goazen orain hitz-elkarte horren semantikazko ezaugarrietara. Semantika alderdia aztertzeko modurik errazena parafrasira jotzea da, hau da, hitz-elkarteak duen adiera berbera esaldi batez eratzera.

Zer dira diru-bilketa, etxe-erosketa, lurralde-antolaketa, xabalina-jaurtiketa? Dirua biltzeko ekintza, etxea(k) erosteko ekintza, lurraldea antolatzeko ekintza, xabalina jaurtitzeko ekintza dira. Parafrasietan A objektua x aditzaren osagarri zuzena da, esan nahi baita dirua biltzen da, etxea(k) erosten d(ir)a, lurraldea antolatzen da eta xabalina jaurtitzen da.

Zer da, orduan, kale-neurketa? Kalea(k) neurtzeko ekintza. Soziolinguistikak ez ditu kaleak neurtzen, kalean euskaraz zenbat egiten den baizik.

Nik horri, kalean egiten den neurketa denez, kaleko neurketa esango nioke.

Kale-neurketak topografoek egiten dituzte eta kaleko neurketak, berriz, aztertzen ari garen kasuan, soziolinguistek.

Nik behintzat hala esango nuke.

Tuesday, January 3, 2017

Alemaniako Deutsche Bahn ordezko piezak 3D inprimaketaz egiten hastekoa da

Iturria: 3D German Industry

Alemaniako Deutsche Bahn (DB) burdinbide-konpainiak trenen ordezko piezak 3D inprimaketaz egiten hasteko asmoa du. 

Metalezko piezekin hasteko asmoa dute baina metala plastiko iraunkorrez ordezkatzeko aukerak ikertu nahi dituzte. Badituzte arazoak bide berri horri ekiteko, esate baterako, ez dute 40 urte baino gehiago dituzten tren batzuen piezen CAD daturik. Beraz, piezak eskaneatu egin beharko dituzte lehenbizi. Epe luzera errentagarria izango da lan gehigarri hori egitea. 


Alemaniako enpresa handi askok hitzarmenak sinatu dituzte egitasmoan parte hartzeko; horien artean Siemens erraldoia eta EOS 3D inprimagailu-fabrikatzailea.

Erabakiak ez dituzte nolanahi hartuko, piezen segurtasuna ezinbestekoa delako, biziak arriskuan ez jartzeko. 

Tuesday, December 27, 2016

Lekutzea ez da kokatzea, urruntzea baizik

EITB1en eguerdiko Gaur egun albistegian entzun dut Errementari filma Agorregin dagoela "lekutua".

Lekutu aditza, Orotariko Euskal Hiztegiak esaten digunez, lapurtera eta nafarrerako hitza da eta urrundu, alde egin, ihes egin adierak ditu; ez, ordea, kokatu adiera.

Euskaltzaindiaren Hiztegiak sarrera hau eskaini dio:
lekutu, leku/lekutu, lekutzen da/du ad. Urrundu, baztertu; desagertu. Jesus handik lekutu eta bere herrira itzuli zen. Bazterrera lekutu zuen. Nire bizitza betetzen zuen hutsunea lekutu da.

Bistan da "*nonbait lekutu" hitz horren benetako adiera ezagutzen ez duen norbaitek bakarrik erabil dezakeela, uste oker batean oinarriturik. Erabilera egokiak "nonbaitetik edo nonbaitera lekutu" dira eta goian aipaturiko adierak dituzte.


XX. mendeko corpusean ageri diren adibideetan ikusten da zuzen erabiltzen dutela nafarreraz edo lapurteraz idazten dutenek eta baita euskalki horietan idazten ez duten idazle txukunek ere, hala nola, Gotzon Garatek, Ana Toledok, Koldo Izagirrek, Rosa Miren Pagolak. Beste askok, ordea, ez dute zuzen erabiltzen.

Badirudi azken urteotan gehiagotan erabiltzen dela zuzen. Lexikoaren Behatokian lekutu formari bakarrik erreparatzen badiogu hauxe ikusiko dugu:

64 agerraldi ditu forma horrek. Horietatik 40 bat behintzat zuzenak dira. Egia da horietako asko idazle nafar txukun batenak direla, Aingeru Epaltzarenak.

Sunday, December 25, 2016

Gehikuntzazko fabrikazioaren hastapenak

Iturria: Ian GIBSON, David ROSEN, Brent STUCKER. Additive Manufacturing Technologies
Liburu benetan interesgarria. 2. argitaraldia 2015


Zer da gehikuntzazko fabrikazioa?

3D inprimaketa edo gehikuntzazko fabrikazioa deritzo, ordenagailu baten kontrolpean, ondoz ondoko material geruzak metatuz, 
hiru dimentsioko objektuak ekoizteko prozesuari. Ordenagailuz lagunduriko diseinu (CAD) sistema batez eredu digital bat sortzetik hasten da prozesua.


Bukatutako pieza eta hasierako eredua

Hasieran, piezen prototipoak laster egiteko erabiltzen zen gehikuntzazko fabrikazioa. Horregatik esaten zaio batzuetan prototipogintza lasterra. Hortik abiatuta teknologia hori beste hainbat aplikaziotara hedatuz joan da, materialak, doitasuna eta kalitatea hobetu ahala. Piezaren forma lortzea izan zen lehen helburua, gero doitasuna erdiestea eta objektuak bete behar zuen funtzioa behar bezala betetzea aurreratuena. Gaur egun, gehikuntzazko frabrikazioz, prototipoak ez ezik, beste prozesu batzuen bitartez lortzen diren objektuen funtzionalitate berbera dutenak ekoizten dira.

Prozesuaren urratsak

Gehikuntzazko fabrikazioa beti piezaren kanpoaldeko geometria zehazten duen eredu digital batetik abiatzen da. Helburu hori lortzeko, bi bide jarrai daitezke: lehendik badagoen pieza baten berdina egin nahi bada, pieza hori hiru dimentsiotan eskaneatuz lortzen da eredua, eta pieza guztiz berria izango baldin bada hiru dimentsioko CAD sistema batez diseinatzen da.

Prozesuan aurrera jarraitzeko eredu digitalaren fitxategia STL formatuan jartzen da. STL formatuan objektuaren gainazal jarraitua triangeluz osaturiko sare baten bitartez errepresentatzen da.


STL formatuko fitxategia gehikuntzaz funtzionatzen duen makina batera eramaten da. Makina horren parametro batzuk konfiguratu behar izaten dira lanean jarri baino lehen, esate baterako, geruzaren lodiera edo materialaren araberako eskakizun batzuk.

Pieza ekoiztea ia guztiz automatizaturiko prozesua izaten da, makina gainbegiratzea baizik behar izaten ez duena. Behin osatuz gero, piezak batzuetan ukitu batzuk behar izaten ditu erabiltzeko prest egon aurretik. Adibidez pintatzea, beste pieza batzuekin muntatzea.

Gehikuntzazko fabrikazioaren abantailak

Piezen diseinua eta baita makinen maneiua ere gero eta gehiago bisuala da, kodea idaztea eskatzen ez duena. Horri esker, produktua garatzeko prozesu osoa da lasterra; ez hainbeste pieza gauzatzea bera, baina piezaren konplexutasuna handia izateak ez du gauzatze hori moteltzen.



Beste prozedura batzuek, aldiz, konplexutasuna handitu ahala, hainbat urrats eta garatze-denbora handiak behar izaten dituzte eta baita espezialista ongi trebatuen partehartzea ere.

Bestalde, lantokia txukun mantetzen da, prozesuak ez duelako txirbilik edo bestelako hondakin askorik sortzen.